พุทธศาสนาในเกาหลี

พุทธศาสนาในเกาหลีได้รับการสนับสนุนจากชนชั้นปกครองจนเป็นศาสนาประจำรัฐ วัดวาอารามถูกสร้างขึ้นอย่างรวดเร็ว มีพระไตรปิฎกและศาสนวัตถุ ศิลปกรรมและสถาปัตยกรรมทางพุทธศาสนาสืบทอดมา เช่น วัดพุลกุกซา ก่อนสงครามโลกครั้งที่สองเกาหลีถูกประเทศเพื่อนบ้านรุกราน หลักปฏิบัติเริ่มเปลี่ยน พระที่ยึดการปฏิบัติแบบเดิมจึงขึ้นไปบำเพ็ญสมณธรรมบนภูเขา ปัจจุบันพระเกาหลีให้ความสำคัญกับการฝึกซอนหรือกรรมฐาน และศาสนสถานหลายแห่งได้รับการรับรองเป็นมรดกโลกโดยยูเนสโก

พุทธศาสนาในเกาหลีรุ่งเรืองมายาวนานแล้วค่อย ๆ ถดถอย ตามข้อมูลที่ส่งมาปัจจุบันคนเกาหลีครึ่งหนึ่งไม่มีศาสนา อีกครึ่งเป็นพุทธกับคริสต์ เดิมพุทธมากคริสต์น้อย ตอนหลังกลับเป็นคริสต์ 55 พุทธ 45 เปอร์เซ็นต์ และมีเพียง 1 เปอร์เซ็นต์ที่เข้าวัด นักประวัติศาสตร์พบปัจจัยสองประการ ปัจจัยภายนอกคือการกดดันบังคับจากราชวงศ์และสงคราม จนเกิดพุทธศาสนาผสมผสานที่แปลกไปจากเดิม พระกลับมามีครอบครัวได้

ปัจจัยภายในข้อแรกของความเสื่อมในเกาหลีคือการแบ่งแยกนิกายและแนวทางปฏิบัติ สำนักนี้ภาวนาอย่างหนึ่ง สำนักนั้นอีกอย่าง ถ้าต่างคนต่างปฏิบัติเพื่อละกิเลสก็ไม่เป็นไร แต่ยิ่งปฏิบัติกลับยิ่งเกิดทิฐิมานะว่าสำนักตัวเหนือกว่า จนขาดความสามัคคีเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน คล้ายบางประเทศแถวอินโดจีน ครูไม่ใหญ่ว่าเพราะเขาไม่ได้ฟังเพลงตะวันออกกลางกาย แล้วเปิดเพลงให้ฟัง

ปัจจัยภายในข้อที่สองของความเสื่อมในเกาหลีคือการย่อหย่อนพระธรรมวินัย หลักคำสอนที่ทำให้พระใช้ชีวิตมีครอบครัว ศรัทธาของศาสนิกชนก็หย่อนลงเพราะพระไม่ต่างจากฆราวาส คนจึงคิดว่าอยู่บ้านดีกว่าไม่อยากไปวัด ครูไม่ใหญ่ย้ำว่าเป็นเรื่องสำคัญมาก

ตะวันออกไม่ไกล แค่ศอกเดียวจากปลายจมูก ครูไม่ใหญ่สรุปว่าควรนำประวัติศาสตร์พุทธศาสนาในเกาหลีมาศึกษาเพื่อไม่ให้ผิดพลาดในเมืองไทยและดินแดนพุทธอื่น ไม่ต้องทะเลาะกันเรื่องคำภาวนาและวิธีการ แค่หลับตาให้ขนตาชนกันเบา ๆ ไม่คิด ไม่ทำอะไร ง่วงก็ปล่อยให้หลับ เมื่อยก็ขยับ ฟุ้งก็ลืมตานิดหนึ่ง ตัวอย่างชาวโซโลมอนที่ติดตามกันมาหลายวันยืนยันว่าวิธีนี้เป็นสากล ทุกคนทำได้ ไม่ขัดแย้งความเชื่อ ไม่ต้องเปลี่ยนศาสนา เหมือนอากาศที่ทุกชาติทุกภาษาหายใจได้

ช่วงก่อนหน้านี้ถอดเสียงไม่ได้ ครูไม่ใหญ่เล่าต่อว่าคนเกาหลีบางคนไม่มีวัดให้เข้าจึงไปเข้าโบสถ์แทนเพราะอยากประกอบศาสนกิจ แล้วสรุปว่าการเกิดในโลกที่มีพระพุทธศาสนาถือว่ามีบุญระดับหนึ่ง แต่ต้องมีวาสนาด้วย คือศึกษาคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและปฏิบัติตาม จากนั้นเตรียมเข้าเรื่องหมู่เกาะโซโลมอน

เข้าสู่รายการด้วยการไปคาบสมุทรเกาหลี ช่วงแรกเสียงถอดเพี้ยน จากนั้นเล่าว่าเกาหลีใต้มีประชากรราวสี่สิบเจ็ดล้าน เป็นชาวพุทธราวยี่สิบหกเปอร์เซ็นต์ ส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุ ชาวคริสต์ยี่สิบหกเปอร์เซ็นต์เท่ากันซึ่งเพิ่มขึ้นตั้งแต่หลังสงครามโลกครั้งที่สอง ไม่นับถือศาสนาใดสี่สิบหกเปอร์เซ็นต์ แต่ก่อนชาวพุทธเคยมีห้าสิบกว่าเปอร์เซ็นต์ ตอนนี้ลดลงครึ่งหนึ่ง แม้มีวัดอายุพันปีมากกว่าเมืองไทย ตัวเลขทั้งหมดถอดจากเสียงที่เพี้ยนบางส่วน

พุทธศาสนาเกาหลีเดิมมีนิกายเดียว ตอนนี้มีสองแนวหลัก แนวแรกคือโชเกีย ยึดแนวซอนซึ่งเป็นการปฏิบัติกรรมฐานแบบเกาหลีดั้งเดิมกว่า 1,600 ปี พระภิกษุประพฤติพรหมจรรย์ แนวที่สองคือแทโก ยึดแนวญี่ปุ่น พระภิกษุมีครอบครัวได้ ครูไม่ใหญ่ว่าไม่ทราบว่าแทโกปฏิบัติกรรมฐานหรือเปล่า การสะกดชื่อนิกายถอดตามเสียงที่ได้ยิน

หลังพักช่วงสั้น เล่าว่าจำนวนวัดพุทธไม่พอจะผลักดันให้พุทธศาสนามีบทบาทในชีวิตประจำวัน ขับรถไปตามถนนเห็นโบสถ์ทุกหมู่บ้านบางทีติดกัน แต่วัดมีน้อย นิกายโชเกียมีวัดเล็ก ๆ ตามภูเขา และมีวัดใหญ่ห้าวัด สามในห้าเป็นวัดแห่งพระรัตนตรัย คือวัดพระพุทธทงโดซา วัดพระธรรมแฮอินซา และวัดพระสงฆ์ซงกวางซา ส่วนอีกสองวัดคือซูดอกซากับแพกยังซา ครูไม่ใหญ่ออกตัวว่าอ่านชื่อวัดมั่ว ชื่อวัดจึงยังไม่ยืนยันการสะกด

การฝึกสมาธิของโชเกียเป็นแบบซอนซึ่งนิยมที่สุด พิจารณาปริศนาธรรม ตั้งคำถามในใจแล้ววิเคราะห์วิจารณ์ สนทนาตัวต่อตัวระหว่างอาจารย์กับลูกศิษย์ ครูไม่ใหญ่เปรียบว่าซ้อนเข้าไปเรื่อย ๆ แทนที่จะบอกตรง ๆ เช่นอาจารย์ว่าฝนตกลงมา ศิษย์ตอบว่าห่านก็บินไป แล้วแปลว่าอะไรก็ไม่รู้ ช่วงกลางเสียงถอดเพี้ยนบางส่วน

นิกายโชเกียมีสำนักงานแห่งชาติที่วัดโชเกียซาในกรุงโซล จัดงานวันวิสาขบูชายิ่งใหญ่ จุดโคมรูปดอกบัวเดินแห่ ชวนประชาชนร่วมถือโคมเป็นประเพณีระดับประเทศ ชาวพุทธเกาหลีนิยมยืนกราบ แล้วนั่งและหมอบลงไป คล้ายของทิเบต ถือว่านอบน้อมพระรัตนตรัยสูงสุด เชื่อว่ากราบมากได้บุญมาก บางแห่งกราบเป็นพันครั้ง หลังพักจิงเกิล ครูไม่ใหญ่ดูภาพการกราบและการนั่งนึกปริศนาธรรมแล้วว่าเมืองไทยยังไม่ถึงขั้นนี้ เปรียบว่าท่านอาจารย์หาเรื่องให้คิดเพราะมนุษย์ต้องคิดอยู่แล้ว เป็นการวิเคราะห์วิจัยธรรม

ครูไม่ใหญ่ดูภาพงานวิสาขบูชาของวัดโชเกียซาในกรุงโซล แล้วชี้ว่าชาวพุทธส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุ คนรุ่นใหม่มีน้อยลงเรื่อย ๆ ช่วงหนึ่งเสียงถอดเพี้ยนซ้ำ ๆ แล้วสรุปว่าแค่วิธีปฏิบัติไม่ตรงกันก็ทะเลาะกัน แตกต่างคือแตกแยก เป็นเรื่องที่ต้องศึกษาไว้

ครูไม่ใหญ่อวยพรพระเณรให้สอบได้ทุกรูปแล้วเข้าช่วงพิเศษเกาหลี (ช่วงต้นไม่มีบรรทัดถอดเสียงราวสองนาที) ทบทวนว่าเกาหลีมีนิกายที่พระถือพรหมจรรย์ กับอีกนิกายที่รับมาจากญี่ปุ่นซึ่งพระมีครอบครัว ประชากรครึ่งหนึ่งไม่นับถือศาสนา อีกครึ่งแบ่งพุทธกับคริสต์ ชาวพุทธส่วนใหญ่อายุหกสิบขึ้นไป หลังสงครามคริสต์เพิ่มขึ้นเพราะยื่นมือช่วยคนยากจน โบสถ์มีมากกว่าวัด สาเหตุอีกข้อคือสำนักปฏิบัติมากสไตล์จนเกิดมานะทิฐิ การสอนแบบปริศนาธรรมที่ให้ไปขบคิดเหมือนขบถั่วแต่ได้ความรู้ไม่เท่ากันจนแตกแยก และการย่อหย่อนพระธรรมวินัย ซึ่งพูดไว้แล้วเมื่อวันเสาร์

ครูไม่ใหญ่เล่าว่าเกาหลีเคยเป็นเมืองพุทธที่เคร่งครัด มีพิธีแสดงตนเป็นพุทธมามกะ ประกาศยอมรับนับถือพระพุทธศาสนาเป็นที่พึ่งอย่างเป็นทางการทุกปี วัดใหญ่มีผู้เข้าร่วมหลายพันคน ส่วนเมืองไทยว่างเว้นไปนานตั้งแต่ราวสมัยรัชกาลที่หก ถึงเวลาต้องฟื้นฟูวิถีชาวพุทธ ไม่งั้นก็เป็นชาวพุทธในทะเบียนบ้านที่ไม่ศึกษาไม่ปฏิบัติ ทำให้ภาพพจน์พระพุทธศาสนาเสียโดยไม่รู้ตัว ยกตัวอย่างคนไทยในเดนมาร์กที่ถูกถามว่าเป็นชาวพุทธแล้วทำไมยังดื่มเหล้าเที่ยวกลางคืน พระพุทธเจ้าสอนอะไรก็ตอบไม่ได้ ขณะที่คนศาสนาอื่นศึกษามาอย่างดีตอบได้

พิธีพุทธมามกะของเกาหลีเข้มข้นกว่าไทย ผู้สมัครใจเป็นชาวพุทธต้องถูกจี้ด้วยธูปที่จุดไฟร้อน ๆ ที่ต้นแขน หน้าผาก หลัง หรือหัวตามสมัครใจ พระอธิบายว่าเพื่อสอนให้อดทน ถ้าทนไฟจากธูปไม่ได้จะทนไฟภายในคือราคะ โทสะ โมหะ ซึ่งร้ายแรงกว่าและพาไปอบายได้อย่างไร ไฟภายนอกเจ็บเดี๋ยวก็หาย แต่ไฟภายในแช่น้ำทะเลก็ยังร้อน ผู้ร่วมงานเต็มใจถูกจี้ แม้เด็กเล็กพ่อแม่ก็จับจี้จนร้องไห้ แผลใครใหญ่ก็ปีติมากว่าอดทนกว่า และรอยธูปใช้เตือนใจเมื่อจะทำผิดศีลธรรมว่าเคยทนได้มาแล้ว เรื่องจิ๊บจ๊อยทำไมทนไม่ได้ ต่อด้วยบรรทัด jingle ช่วงพักถึงราว 7901 วินาที

ครูไม่ใหญ่เล่าขั้นตอนพิธีต่อ พระรูปแรกเทศน์ยาวว่าทำไปทำไม ทำแล้วใครได้อะไร ทั้งตัวเรา พระศาสนา มนุษย์ และหมู่ญาติที่ละโลกไปแล้ว ผู้ร่วมพิธีเอาสมุดมาจด รูปที่สองจี้ธูป รูปที่สามคล้องลูกประคำให้คนละเส้นไว้นับบทสวดมนต์ ครูไม่ใหญ่ว่าถ้าใจหยุดครบร้อยแปดมันหยุดเอง รูปที่สี่อธิบายศีลสิบข้อทีละข้อ ถามว่าเข้าใจอย่างไร ตอบถูกจึงมอบใบปฏิญญา รูปที่ห้าแจกด้ายสี่สีให้ระลึกถึงอิทธิบาทสี่ รูปที่หกแจกหนังสือธรรมะไปทบทวนที่บ้าน ภิกษุที่เหลือเจริญพุทธมนต์ ครูไม่ใหญ่ชอบมาก

ศีลสิบข้อของผู้แสดงตนเป็นพุทธมามกะในเกาหลี ข้อหนึ่งถึงห้าคือศีลห้า เว้นฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดทางเพศ พูดเท็จ และค้าขายหรือดื่มน้ำเมา ซึ่งทำให้ความเสียหายเกิดกับสังคมตั้งแต่ผู้ผลิต ผู้จำหน่าย นางแบบ ถึงผู้เสพ ข้อหกเว้นจากการประจานความเสียหายของพุทธบริษัทสี่ ไม่ว่าร้าย ไม่โจมตี ไม่เขียน แม้มีคนจ้าง เพราะทุกคนยังมีกิเลสกำลังพยายามละ ต้องให้โอกาสแก้ไข ข้อเจ็ดเว้นจากการเอาดีใส่ตัวเอาชั่วใส่คนอื่น ข้อแปดเว้นจากความตระหนี่หวงแหนและการทำให้ผู้อื่นสูญเสียทรัพย์สิน

ทวนพิธีแสดงตนเป็นพุทธมามกะแบบเกาหลีที่เล่าเมื่อวาน มีภิกษุหกรูป รูปแรกให้โอวาทว่าพุทธมามกะคืออะไร ควรทำและควรเว้นอะไร ให้ภาคภูมิใจว่าก้าวเข้าเขตแดนของผู้รู้แล้ว รูปที่สองจี้ธูปร้อนที่ต้นแขนหรือหน้าผาก ให้ระลึกว่าร้อนน้อยกว่าไฟราคะ โทสะ โมหะ และไฟนรก และให้เพื่อนเห็นแผลแล้วเตือนกันเมื่อมีคนชวนดื่มน้ำเมา รูปที่สามคล้องลูกประคำให้สวดภาวนาระลึกคุณพระรัตนตรัย 108 จบ ช่วงท้ายมีบรรทัด jingle ช่วงพักซ้ำหลายบรรทัด

ปฏิบัติข้อวัตรสิบข้อด้วยความเพียรที่เบิกบาน ไม่ใช่ฝืน มุ่งโพธิญาณหรือพระนิพพาน ระวังข้อผิดเล็กน้อยเหมือนผ้าที่ไม่ขาดแต่ทะลุ พระรูปที่หกแจกหนังสือธรรมะที่รวมโอวาทไว้ พระที่เหลือสวดชยันโต แล้วบอกข้อปฏิบัติสิบข้อ ห้าข้อแรกคือศีลห้า ครูไม่ใหญ่ยกว่าเคยได้ยินคนตอบว่าศีลห้าคือเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา และสุรา เป็นชาวพุทธที่ไม่ศึกษาคือชาวพุทธแต่ในทะเบียนบ้าน

ครูไม่ใหญ่บอกว่าจะมีข้อมูลเพิ่มจากพระพม่าที่อยู่ในเกาหลี คั่นด้วย jingle แล้วอ่านข้อความของพระจันทิมา พระพม่านิกายเถรวาทอายุ 36 ปีเท่าอายุวัดพระธรรมกาย บวชเณรตั้งแต่เด็ก บวชพระได้ 15 พรรษา เคยอยู่วัดในเมืองไทยสี่ปีจึงใช้ภาษาไทยได้ เดินทางไปประเทศพุทธสิบประเทศ ดูแลวัดพม่าในเกาหลีมาเจ็ดปี ช่วงตรุษจีนหมู่คณะวัดพระธรรมกายมาติดตั้งจานดาวธรรมให้ ได้ดูรายการแล้วประทับใจ ทึ่งว่าหลวงพ่อเผยแผ่ธรรมะได้กว้างไกลและเป็นผู้ประพันธ์เพลงตะวันออกไม่ห่างไกล ครูไม่ใหญ่แทรกว่ารายการทำกันเองอย่างฝืน ๆ ยังต้องการผู้สนับสนุน และท่านเห็นว่าธรรมะที่สอนจะทำให้คนทั้งโลกชีวิตดีขึ้น

พระจันทิมาเล่าว่าคนเกาหลีหันไปนับถือศาสนาอื่นมากขึ้น เพราะโบสถ์ตั้งอยู่ในเมืองใกล้คน ส่วนวัดพุทธต้องไปอยู่ป่าเขาด้วยเหตุทางการเมืองในอดีตและเพื่อความวิเวก ท่านเห็นด้วยกับข้อสิบเอ็ดที่ให้ปกป้องพระพุทธศาสนาด้วยชีวิต เพราะที่พม่ามีการห้ามออกสื่อที่ตำหนิพระรัตนตรัยอย่างเข้มงวด ครูไม่ใหญ่ขีดเส้นใต้และขยายว่ามนุษย์โดยธรรมชาติหูเบา เชื่อสื่อง่ายเหมือนเชื่อเทวทูต แม้เรื่องที่พูดตำหนิจะจริงหรือไม่ก็เชื่อ

พระจันทิมาเล่าว่าติดตามข่าวในเกาหลีมาตลอด ไม่มีสื่อที่มุ่งโจมตีเหยียบย่ำพระพุทธศาสนาเลย เพราะมีกฎหมายคุ้มครองห้ามออกสื่อใส่ร้ายป้ายสีพระและพระพุทธศาสนา ถือว่าศาสนาเป็นสถาบันหลักและศูนย์รวมใจ ถ้าศรัทธาคลอนแคลนสื่อลามก สุรายาเสพติด และอบายมุขจะเข้าแทรกง่าย ถ้ามีเรื่องไม่ดีในหมู่ภิกษุสามเณรอุบาสกอุบาสิกาจะจัดการกันเองตามสายการปกครองจากวัดขึ้นไปถึงตำบล อำเภอ จังหวัด ภาค ไม่นำมาขยายให้คนเสื่อมศรัทธา มีผู้ดูแลกฎหมายศาสนาของรัฐคอยตรวจสื่อ และศาสนาอื่นเข้ามาเผยแผ่ได้แต่ห้ามเขียนว่าร้ายพระพุทธศาสนา

ครูไม่ใหญ่ว่าฟังเรื่องเกาหลีแล้วจะเห็นว่าพระธรรมกิตติวงศ์มีวิสัยทัศน์กว้างไกลเรื่องพระต้องเทศน์ต้องสอน ไม่งั้นชาวพุทธไม่รู้ ศรัทธาไม่เกิด ศาสนาเทวนิยมที่ความรู้ยังไม่สมบูรณ์จะได้ช่องเข้ามา ความรู้สมบูรณ์อยู่ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระพุทธศาสนาไม่ได้มีไว้แข่งหรือเอาชนะใคร แต่ให้คนชนะกิเลสในใจ แล้วบอกว่าเรื่องเกาหลีกับโซโลมอนถ้าเล่าติดกันจะเลยเที่ยงคืน จึงสลับกันคนละวัน และตอนนี้นอร์เวย์มาอีกแล้ว ยังไม่รู้จะจัดอย่างไร

ทบทวนจากวันที่ 3 กุมภาพันธ์ จดหมายพระจันทิมา พระชาวพม่านิกายเถรวาท อายุ 36 ปี บวชที่พม่าตั้งแต่เด็ก เคยอยู่วัดในไทยสี่ปีจึงใช้ภาษาไทยได้ เดินทางไปประเทศพุทธสิบประเทศเพื่อเรียนรู้ความต่างของเถรวาทกับมหายาน ดูแลวัดพม่าในเกาหลีมาเจ็ดปี ช่วงตรุษจีนหมู่คณะวัดพระธรรมกายมาติดตั้งจานดาวธรรมให้ ประทับใจที่ธรรมะเผยแผ่กว้างไกล งงว่าไม่มีโฆษณาแล้วใครสนับสนุน อยู่เกาหลีจึงรู้ว่าคนเกาหลีหันไปนับถือศาสนาอื่นเพราะขาดการสอน โบสถ์อยู่ในเมืองแต่วัดอยู่ป่าเขาด้วยปัญหาการเมืองในอดีต และเห็นด้วยกับข้อสิบเอ็ดที่ให้ช่วยกันปกป้องพระพุทธศาสนา เรื่องพระศาสนาอย่าวางอุเบกขา กลางช่วงมีบรรทัดเพี้ยน

พระจันทิมาเล่าว่าที่เกาหลีเขตวัดถือเป็นที่ของพระพุทธเจ้า (ต้นช่วงมีบรรทัดเพี้ยน) สาธุชนไปวัดรู้หน้าที่ว่าต้องทำบุญบริจาคเอง แม้เป็นชาวพุทธด้วยกันก็ไม่โจมตีกันว่าวัดนี้ไม่ดีวัดโน้นดี ศรัทธาใครศรัทธามัน ไม่ว่าร้ายลาภสักการะของสหธรรมิกต่างวัด วัดไหนยังขาดแคลนวัดอื่นถือเป็นหน้าที่ต้องช่วย ครูไม่ใหญ่ยกตัวอย่างว่าเห็น 266 วัดในสี่จังหวัดชายแดนภาคใต้ยังไม่มีใครช่วยจึงต้องไปช่วยก่อน แม้กำลังเล็กก็ช่วยได้ ที่เกาหลีจึงไม่มีวัดตาย คือวัดที่มีแต่ศาสนสถานไม่มีพระ ส่วนวัดร้างในเมืองไทยอยู่ระดับสลบ ฟื้นให้เป็นวัดรุ่งได้

การปฏิบัติของวัดมหายานในเกาหลีเน้นสวดมนต์และกราบ พระสวดวันละสามเวลา ตีสามถึงตีห้ามีกราบ 108 ครั้งทั้งยืน นั่ง และหมอบกราบ มีนั่งสมาธิน้อย เน้นพิจารณาปริศนาธรรม บางคอร์สนั่งพิจารณาสิบถึงสิบสองชั่วโมง ปริศนาธรรมที่นิยมคืออะไรคือสิ่งนั้น และอะไรคือความหมายของชีวิตฉัน ครูไม่ใหญ่แทรกว่าที่จริงควรหาเป้าหมายของชีวิตมากกว่าเพราะจะจบ อีกตัวอย่างคือศิษย์ถามว่าสุนัขมีพุทธภาวะหรือไม่ อาจารย์ตอบว่าไม่ ขัดกับความเชื่อมหายานที่ว่าสรรพสัตว์มีพุทธภาวะ คำว่าไม่นี้เรียกว่าฮวาดู (ได้ยินว่า ฮาวาดู) ให้คิดจนเกิดความสงสัยอันยิ่งใหญ่ ลืมกินลืมนอน เหมือนเผชิญศัตรูที่สร้างไว้หมื่นปี

ต้นช่วงครูไม่ใหญ่แทรกว่าอยากรู้ว่ามหารัตนวิหารคดจะเสร็จเมื่อไร พระจันทิมาเล่าต่อว่าญาติโยมอยากศึกษาธรรมะ แต่พระเกาหลีในอดีตคิดว่าตัวเองยังไม่บรรลุจะไปสอนคนอื่นได้อย่างไร กลัวพูดไม่ถูก จึงไปปฏิบัติตามป่าเขา พอต่างศาสนามาสอน ญาติโยมก็เปลี่ยนศาสนา ข้อมูลที่ท่านทราบคือเกาหลีมีนักบวชต่างศาสนาสามแสนคน พระภิกษุชาวพุทธสามหมื่นรูป เถรวาทเพียงสามสิบห้ารูป มองไปทางไหนก็เห็นสัญลักษณ์ต่างศาสนา ถ้าพระเทศน์สอนเรื่องกฎแห่งกรรมคนจะเห็นคุณค่าพระพุทธศาสนา ท่านประทับใจคำว่าพุทธบุตรต้องเป็นหนึ่งเดียวเหมือนดวงตะวันดวงเดียว ท้ายช่วงมีบรรทัดเพี้ยนปนภาษาอังกฤษยาว

ครูไม่ใหญ่สรุปว่าที่พระเกาหลีไม่เทศน์สอนก็ถูกส่วนหนึ่งแต่ยังไม่สมบูรณ์ ควรทำแบบเมืองไทยคือพระเป็นทั้งนักเรียนและครู ศึกษาคำสอนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วแบ่งปันให้ญาติโยมซึ่งไม่มีเวลาศึกษาเอง ทั้งพระและญาติโยมศึกษาปฏิบัติไปด้วยกันจึงจะสู้ได้ ไม่ใช่ปลีกตัวไปลำพังกว่าจะแก้ปริศนาธรรมออก แล้ว (หลังบรรทัดยาวราวสองนาที) บอกว่าเมืองไทยต้องเอาแบบเกาหลีและเกาหลีต้องเอาแบบเมืองไทย มาแลกเปลี่ยนกัน ซึ่งต้องมีที่รวมพุทธบุตรคือมหารัตนวิหารคด แล้วว่าเวลาสามทุ่มกว่าแล้ว

ชาวพุทธเกาหลีเข้าวัดเพื่อสร้างบุญกุศลเป็นหลัก ไม่ว่าสุขหรือทุกข์ก็เข้าวัด ไม่ใช่เข้าวัดเมื่อมีทุกข์ แล้วเล่าถึงพระอาจารย์ชาวเกาหลีรูปหนึ่ง (ชื่อที่ถอดได้ใกล้สัทธโพโร ยังไม่ยืนยันการสะกด) อายุ 81 ปี อยู่วัดที่เมืองปูซานซึ่งเป็นวัดเถรวาทที่ใหญ่ที่สุดในเกาหลี แม้พระมหายานชาวเกาหลีจะชวนให้นุ่งห่มแบบเกาหลีเพื่อได้ตำแหน่งและการสนับสนุน ท่านก็ไม่ยอมเปลี่ยนเพราะถือว่าผ้ากาสาวพัสตร์ได้รับประทานมาจากพระพุทธเจ้า ไม่หวังลาภสักการะ จึงได้รับการยอมรับจนพูดถึงพระเถรวาทในเกาหลีก็นึกถึงท่าน คณะจากวัดไปกราบท่าน ท่านอยากให้ร่วมมือกันทำงานพระศาสนา ประทับใจภาพพิธีที่วัดพระธรรมกายจึงจะบินมาร่วมงานมาฆบูชา และเคยมาวัดตอนมีอาคารไม่กี่หลัง