ปัญจวัคคีย์

สมัยนั้นพระเถระชื่อมหานามะ หนึ่งในห้าของพระปัญจวัคคีย์ เดินทางไปถึงมัชฉิกาสัณฑนคร จิตตคฤหบดีเลื่อมใสในอิริยาบถของท่าน จึงเข้าไปต้อนรับ รับบาตร นิมนต์เข้าไปในเรือน และถวายอาหารบิณฑบาต เมื่อท่านฉันเสร็จก็นำไปยังสวนของตนชื่ออัมพาฏการาม แล้วมอบถวายสวนนั้นแด่พระเถระ ต่อมาสร้างที่อยู่ถวายในสวนนั้นและนิมนต์ให้ท่านพักอยู่ พระเถระเห็นอุปนิสัยจึงรับนิมนต์และแสดงธรรมโปรด ในที่สุดจิตตคฤหบดีก็บรรลุธรรมเป็นพระอนาคามี

ปัญจวัคคีย์เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล นัดกันว่าพระสมณโคดมคลายความเพียรเวียนมาเพื่อความมักมาก จะไม่อภิวาท ไม่ลุกรับ ไม่รับบาตรจีวร แต่ด้วยพุทธานุภาพก็ทำตามกติกาไม่ได้ ต่างลุกขึ้นรับบาตรจีวร ปูอาสนะ นำน้ำล้างพระบาท แล้วเรียกพระนามว่าอาวุโส ทรงห้ามว่าตถาคตเป็นอรหันต์ตรัสรู้เองโดยชอบ ปัญจวัคคีย์ทูลค้าน ทรงตรัสยืนยันถึงสามครั้งว่าถ้อยคำเช่นนี้ไม่เคยพูดมาก่อน จึงยอมฟัง ทรงแสดงปฐมเทศนาว่าข้อปฏิบัติสองอย่างที่บรรพชิตไม่พึงเสพคือกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค ทรงยกย่องทางสายกลางคืออริยมรรคมีองค์แปดและอริยสัจสี่ จบเทศนาท่านอัญญาโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรมบรรลุโสดาปัตติผล พระรัตนตรัยจึงเกิดครบ เทวดาตั้งแต่ภุมเทวาถึงพรหมโลกบรรลือเสียงอนุโมทนา หมื่นโลกธาตุไหว ชาวพุทธจึงควรเลื่อมใสในพระรัตนตรัยและปฏิบัติธรรมให้เข้าถึงพระรัตนตรัยภายในโดยเร็ว

วันอาสาฬหบูชาตรงกับวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำเดือน 8 ในสมัยพุทธกาลมีเหตุการณ์สำคัญ 4 ประการ คือ ทรงแสดงพระธรรมเทศนาครั้งแรกแก่ปัญจวัคคีย์ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เกิดพระสาวกองค์แรกคือโกณฑัญญะบรรลุโสดาบัน เกิดพระสงฆ์รูปแรกคือพระอัญญาโกณฑัญญะอุปสมบท และพระรัตนตรัยครบเป็นครั้งแรก

ทรงดำริถึงปัญจวัคคีย์ทั้งห้า ผู้มีอุปการะเคยตามอุปัฏฐากเมื่อครั้งก่อนตรัสรู้ จึงเสด็จไปโปรดที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี

ปัญจวัคคีย์เห็นพระพุทธองค์เสด็จมาแต่ไกล นัดหมายกันว่าจะไม่อภิวาท ไม่ลุกต้อนรับ ไม่รับบาตรจีวร เพียงวางอาสนะไว้ แต่ด้วยพุทธานุภาพ เมื่อเสด็จถึงต่างลุกขึ้นต้อนรับ รับบาตรจีวร ปูอาสนะ จัดหาน้ำล้างพระบาท

ตรัสห้ามปัญจวัคคีย์เรียกพระตถาคตโดยระบุชื่อและใช้คำว่าอาวุโส ทรงประกาศว่าตถาคตเป็นอรหันต์ตรัสรู้เองโดยชอบ ได้บรรลุอมตธรรมแล้ว ปัญจวัคคีย์ทูลค้านว่าเคยบำเพ็ญทุกรกิริยาอย่างยิ่งยวดยังไม่บรรลุ ทรงตรัสยืนยันถึงสามครั้งว่าถ้อยคำเช่นนี้ไม่เคยตรัสที่ไหนมาก่อน ปัญจวัคคีย์จึงยอมตั้งใจฟังธรรม