ปฐมเทศนา

ครูไม่ใหญ่บอกว่าวันจันทร์นี้เป็นวันอาสาฬหบูชา ถามว่าอาสาฬหะแปลว่าอะไร นักเรียนตอบว่าเดือน 8 คือการบูชาในวันเพ็ญเดือน 8 แล้วอธิบายว่าปฐมเทศนาเป็นการสอนครั้งแรกว่าหยุดนิ่งอย่างไร ตึงไปก็ไม่หยุดเกิดความเครียด หย่อนไปก็ฟุ้ง ต้องหยุดเฉย ๆ ไม่ตึงไม่หย่อน หลับตาเบา ๆ สบาย ๆ จะเข้าถึงธรรมะภายในที่มีอยู่แล้วในตัว ปัญจวัคคีย์ฟังแล้วปล่อยใจตามจนหยุดนิ่งสนิท ท่านโกณฑัญญะเข้าถึงกายธรรมพระโสดาบันเป็นองค์แรก ได้ชื่อว่าอัญญาโกณฑัญญะ

เทปบรรยายเรื่องวันอาสาฬหบูชา วันสำคัญของพระพุทธศาสนาตรงกับวันเพ็ญขึ้นสิบห้าค่ำเดือนแปด ในสมัยพุทธกาลมีเหตุการณ์สำคัญสี่ประการ หนึ่ง พระบรมศาสดาทรงแสดงพระธรรมเทศนาครั้งแรกแก่ปัญจวัคคีย์ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวันใกล้เมืองพาราณสี สอง ทรงได้พระสาวกองค์แรกคือท่านโกณฑัญญะบรรลุเป็นพระโสดาบัน สาม มีพระสงฆ์รูปแรกคือพระอัญญาโกณฑัญญะที่ทูลขออุปสมบท สี่ พระรัตนตรัยเกิดขึ้นครบเป็นครั้งแรก เมื่อมีพระสงฆ์เป็นพยานการตรัสรู้ ความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็บริบูรณ์ ไม่ใช่ตรัสรู้องค์เดียวอย่างพระปัจเจกพุทธเจ้า

ปัญจวัคคีย์เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล นัดกันว่าพระสมณโคดมคลายความเพียรเวียนมาเพื่อความมักมาก จะไม่อภิวาท ไม่ลุกรับ ไม่รับบาตรจีวร แต่ด้วยพุทธานุภาพก็ทำตามกติกาไม่ได้ ต่างลุกขึ้นรับบาตรจีวร ปูอาสนะ นำน้ำล้างพระบาท แล้วเรียกพระนามว่าอาวุโส ทรงห้ามว่าตถาคตเป็นอรหันต์ตรัสรู้เองโดยชอบ ปัญจวัคคีย์ทูลค้าน ทรงตรัสยืนยันถึงสามครั้งว่าถ้อยคำเช่นนี้ไม่เคยพูดมาก่อน จึงยอมฟัง ทรงแสดงปฐมเทศนาว่าข้อปฏิบัติสองอย่างที่บรรพชิตไม่พึงเสพคือกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค ทรงยกย่องทางสายกลางคืออริยมรรคมีองค์แปดและอริยสัจสี่ จบเทศนาท่านอัญญาโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรมบรรลุโสดาปัตติผล พระรัตนตรัยจึงเกิดครบ เทวดาตั้งแต่ภุมเทวาถึงพรหมโลกบรรลือเสียงอนุโมทนา หมื่นโลกธาตุไหว ชาวพุทธจึงควรเลื่อมใสในพระรัตนตรัยและปฏิบัติธรรมให้เข้าถึงพระรัตนตรัยภายในโดยเร็ว

ระหว่างนำนั่งสมาธิ ให้ระลึกถึงพระคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อสองพันห้าร้อยกว่าปีที่แล้ว ทรงเห็นในข่ายพระญาณว่าปัญจวัคคีย์จะเป็นกลุ่มแรกที่ทรงโปรด เสด็จไปป่าอิสิปตนมฤคทายวัน แสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร เป็นการหมุนกงล้อแห่งธรรม ทรงปฏิเสธทางสุดโต่งสองสาย คือกามสุขัลลิกานุโยคที่มัวเพลิดเพลินในกามสุข กับอัตตกิลมถานุโยคที่ทรมานตัวตึงเกินไป แล้วทรงประกาศเส้นทางสายกลางคือมัชฌิมาปฏิปทา อริยมรรคมีองค์แปด ต่อด้วยอริยสัจสี่ จนพระอัญญาโกณฑัญญะเข้าถึงพระธรรมกายโสดาบัน เส้นทางสายกลางจึงเป็นจุดรวมคำสอนตลอดสี่สิบห้าพรรษา เป็นเอกายนมรรค ทางสายเดียวไปสู่นิพพาน

วันอาสาฬหบูชาตรงกับวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำเดือน 8 ในสมัยพุทธกาลมีเหตุการณ์สำคัญ 4 ประการ คือ ทรงแสดงพระธรรมเทศนาครั้งแรกแก่ปัญจวัคคีย์ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เกิดพระสาวกองค์แรกคือโกณฑัญญะบรรลุโสดาบัน เกิดพระสงฆ์รูปแรกคือพระอัญญาโกณฑัญญะอุปสมบท และพระรัตนตรัยครบเป็นครั้งแรก

ทรงแสดงปฐมเทศนาแก่ปัญจวัคคีย์ ตรัสถึงข้อปฏิบัติสองอย่างที่บรรพชิตไม่พึงปฏิบัติ คือการประกอบตนให้พัวพันด้วยกามสุข เป็นธรรมอันเลวของปุถุชนไม่ใช่ของพระอริยะ และการทรมานตนเองให้ลำบาก ซึ่งไม่ประกอบด้วยประโยชน์