พระเจ้ามฆเทวราช

สมัยพุทธกาล เย็นวันหนึ่งพระบรมศาสดาพร้อมพระอานนท์และภิกษุจำนวนมากประทับที่สวนมะม่วงซึ่งในอดีตเคยเป็นพระราชอุทยานอัมพวันของพระเจ้ามฆเทวราช กษัตริย์กรุงมิถิลาแคว้นวิเทหะ ทรงระลึกถึงเรื่องในอดีตแล้วแย้มพระโอษฐ์ แสงตะวันกระทบพระเขี้ยวแก้วเกิดรัศมีสี่สายเวียนขวารอบพระเศียรสามรอบแล้วอันตรธานไป พระอานนท์ผู้เป็นปัจฉาสมณะทูลถามเหตุ ทรงตรัสว่าเคยอาศัยอยู่ที่นี่เจริญฌานเมื่อครั้งเป็นพระเจ้ามฆเทวราช ภิกษุทั้งหลายจึงทูลอาราธนาให้เล่าเรื่อง

อดีตกาลมนุษย์อายุยืนมากจึงประมาทมัวเมาใช้ชีวิตไปวัน ๆ ด้วยการกิน ดื่ม เที่ยว แต่บัณฑิตบางพวกไม่ประมาท ใช้ลมหายใจสั่งสมบุญ เพราะเห็นว่าแม้อายุยืนก็แก่ลงทุกวัน ตายวันไหนไม่รู้ ดังเช่นพระเจ้ามฆเทวราช กษัตริย์กรุงมิถิลา แคว้นวิเทหะ เกิดในยุคที่มนุษย์อายุเฉลี่ยสี่แสนปี ทรงเล่นในฐานะพระราชกุมาร 84,000 ปี ครองราชย์ 84,000 ปี และเป็นมหาราชาอีก 84,000 ปี ทรงอธิษฐานจิตมั่นว่าหากผมหงอกงอกขึ้นแม้เส้นเดียวจะออกบวชเป็นดาบสทันที และรับสั่งให้ช่างกัลบกบอกทันทีที่เห็นผมหงอก

หลายร้อยปีต่อมา ช่างกัลบกเห็นพระเกศาหงอกเส้นหนึ่งจึงกราบทูล พระเจ้ามฆเทวราชให้ถอนด้วยแหนบทองคำวางบนพระหัตถ์ พิจารณาเหมือนเห็นความตายมายืนอยู่เบื้องหน้า เบื่อหน่ายในความไม่เที่ยงของสังขาร ทรงพระราชทานบ้านส่วยหนึ่งตำบลให้ช่างกัลบกเลี้ยงชีพตลอดชีวิต ตรัสกับโอรสว่าผมหงอกคือเทวทูตแห่งความตาย ถึงคราวพ่อออกบวช อภิเษกโอรสองค์โตพร้อมให้โอวาทให้ครองราชย์โดยธรรม ไม่ประมาท และเมื่อผมหงอกก็ให้บวชเหมือนพ่อ ข้อคิดคือการสอนตนเองได้ไม่ได้อยู่ที่อายุยืนหรือสั้น แต่อยู่ที่การคบบัณฑิต ฟังธรรมและประพฤติธรรมของบัณฑิต ติดตามวงศ์กษัตริย์ของพระเจ้ามฆเทวราชในตอนต่อไป

ทศชาติชาดก เรื่องเนมิราช ผู้ยิ่งด้วยอธิษฐานบารมี ตอนที่สอง ทบทวนว่าอธิษฐานบารมีคือความตั้งใจมั่นเหมือนภูเขาหินไม่หวั่นไหวด้วยแรงลม ยอมตายไม่ยอมเปลี่ยนใจ พระพุทธเจ้าเสด็จในอัมพวัน สวนมะม่วงของพระเจ้ามฆเทวราช ทรงแย้มพระโอษฐ์ พระอานนท์ทูลถามเหตุ ตรัสว่าเคยเกิดเป็นพระเจ้ามฆเทวราช กษัตริย์กรุงมิถิลา ยุคที่มนุษย์อายุสี่แสนปี เป็นพระราชกุมาร ครองราชย์ และเป็นมหาราชอย่างละแปดหมื่นสี่พันปี วันหนึ่งเห็นพระเกศาหงอกเพียงเส้นเดียวก็ตัดสินพระทัยออกบวช อภิเษกพระโอรสองค์โตพร้อมโอวาทว่าเมื่อผมหงอกให้บวชเหมือนพ่อ แล้วอธิษฐานให้วงศ์กษัตริย์สืบเชื้อสายวงศ์บรรพชิตตลอดไป ออกบวชเป็นฤๅษีเจริญพรหมวิหารสี่ ได้ฌานอภิญญาแล้วไปเกิดในพรหมโลก พระโอรสก็ถือนิมิตผมหงอกออกบวชตาม สืบต่อกันมาราวแปดหมื่นสี่พันพระองค์

ท้าวมฆเทวราชที่อยู่ในพรหมโลกตรวจดูพระวงศ์ เห็นว่าสืบการออกบวชไม่ขาดสายถึงแปดหมื่นสี่พันพระองค์ก็ปีติ แต่เห็นด้วยฌานว่ากษัตริย์องค์ต่อไปจะรักษาประเพณีนี้ไม่ได้ จึงดำริจะสืบวงศ์เอง อธิษฐานจิตจุติจากพรหมโลกลงมาปฏิสนธิในพระครรภ์พระอัครมเหสีของพระราชากรุงมิถิลา ครบสิบเดือนก็ประสูติ วันขนานพระนาม พราหมณ์ทำนายว่าพระกุมารจะมาสืบวงศ์บรรพชิต และหลังจากพระองค์จะไม่มีพระราชาองค์ใดออกบวชอีก พระราชาปีติ เปรียบว่าลูกมาเกิดเพื่อสืบวงศ์เหมือนล้อรถที่หมุนตามกันมา จึงขนานพระนามว่าเนมิราชกุมาร แปลว่ากุมารผู้เป็นเหมือนล้อรถที่หมุนเวียนมารักษาประเพณีอันดีงามของวงศ์ตระกูล

สารคดีทศชาติชาดก ผู้ยิ่งด้วยอธิษฐานบารมี ตอนที่สาม ทบทวนว่าพระเจ้ามฆเทวราชออกผนวชเป็นดาบส เจริญพรหมวิหารสี่ได้ฌานสมาบัติ แล้วไปบังเกิดในพรหมโลก ตรวจดูวงศ์กษัตริย์ที่ออกบวชสืบต่อมาแปดหมื่นสี่พันพระองค์ เห็นว่าองค์ต่อไปจะรักษาประเพณีไม่ได้ จึงอธิษฐานจุติลงมาเกิดในครรภ์พระอัครมเหสีแห่งกรุงมิถิลา พราหมณ์ทำนายว่าเป็นผู้มาสืบวงศ์ จึงได้พระนามเนมิราชกุมาร ผู้เหมือนล้อรถที่หมุนมาตามรอยเดิม พระชนกเห็นพระเกศาหงอกแล้วมอบราชสมบัติออกผนวชในอัมพวัน ผู้บรรยายอธิบายว่าอธิมุตตกาลกิริยา คือการอธิษฐานจิตดับชีพลงมาเกิดสร้างบารมี ปกติทำได้เฉพาะพระโพธิสัตว์ในสวรรค์ชั้นดุสิต พรหมทั่วไปทำไม่ได้ แต่มหาพรหมเนมิราชเป็นพระโพธิสัตว์ที่อธิษฐานบารมีแก่กล้าใกล้เต็มเปี่ยมจึงทำได้