มหาวิทยาลัยนาลันทา

ถึงอินเดียแล้วท่านไปสังเวชนียสถานที่ประสูติ ตรัสรู้ ปรินิพพาน และแสดงปฐมเทศนา แล้วศึกษาธรรมกับพระอาจารย์ศีลภัทรที่มหาวิทยาลัยนาลันทาห้าปีจนเข้าใจภาษาสันสกฤตและธรรมะลึกซึ้ง ครูไม่ใหญ่ขยายว่ายุคนั้นศาสนาพราหมณ์และฮินดูพยายามกลืนพระพุทธศาสนา เช่นยกพระพุทธเจ้าเป็นปางอวตารหนึ่งของพระนารายณ์ คนอ่านรุ่นหลังเคลิ้มตามเหมือนอ่านวรรณกรรม นาลันทามีนักศึกษานับหมื่นทั้งเถรวาทและมหายาน คัมภีร์ที่ท่านศึกษาและนำกลับมาจึงมีความเชื่อของพราหมณ์ฮินดูเจือปนมาก่อนแล้ว ช่วงกลางถอดเสียงเพี้ยนบางบรรทัด

เล่าต่อว่าพระพุทธศาสนาเข้าสู่แผ่นดินจีนพร้อมภิกษุสองรูปชาวเอเชียกลางผสมอินเดีย เจริญรุ่งเรืองดี แต่ต่อมาการศึกษาธรรมวินัยหย่อนยาน ข้อวัตรปฏิบัติและคำสอนแตกต่างจนสงฆ์ไม่รวมกัน เทวดาจึงปรึกษากันว่าถึงเวลาที่พระโพธิสัตว์ต้องลงมาเกิด เทพบุตรที่ได้รับพุทธพยากรณ์ที่ดาวดึงส์ก็อาสาลงมาเกิดในแผ่นดินจีน คือพระถังซัมจั๋ง ใฝ่ธรรมตั้งแต่เด็ก อายุสิบสามขอสอบบวชทั้งที่อายุไม่ถึงจนผู้คุมสอบซักถามแล้วเปิดโอกาสให้ ไปอินเดียสิบแปดปี แตกฉานคำสอนภาษาสันสกฤต ในที่ประชุมของพระเจ้าศีลาทิตย์ มหาวิทยาลัยนาลันทาส่งท่านแสดงธรรมและประกาศให้ใครคัดค้านได้ สิบแปดวันไม่มีใครขึ้นเวที พระราชาอาราธนาให้อยู่แต่ท่านกลับไปแปลพระไตรปิฎกสิบเก้าปี มรณภาพเมื่อราวหนึ่งพันสามร้อยปีก่อน เทวดาแห่ขบวนอัญเชิญกลับสวรรค์ชั้นดุสิต วิมานใหญ่และสว่างกว่าเดิม (ตัวเลขอายุบางช่วงถอดเสียงไม่ชัด)