อุทกดาบส

หลังตรัสรู้วันเพ็ญเดือนหก ทรงเสวยวิมุตติสุขเจ็ดสัปดาห์ แล้วทรงปริวิตกว่าธรรมที่ตรัสรู้ลึกซึ้ง สัตว์ที่มีกิเลสหนายากจะรู้ตาม ท้าวสหัมบดีพรหมมาทูลอาราธนาให้แสดงธรรมเพราะสัตว์ที่มีธุลีในจักษุน้อยยังมีอยู่ ทรงตรวจดูหมู่สัตว์ด้วยพุทธจักษุ เห็นว่ามีกิเลสน้อยกิเลสมาก สอนง่ายสอนยาก เหมือนดอกบัวที่อยู่ในน้ำลึก เสมอน้ำ และพ้นน้ำพร้อมบาน จึงรับอาราธนา ทรงดำริจะแสดงธรรมแก่อาฬารดาบสกับอุทกดาบสก่อน แต่เทวดามาทูลว่าดาบสทั้งสองสิ้นชีวิตแล้ว ทรงดำริว่าเป็นผู้เสื่อมใหญ่ แล้วทรงระลึกถึงปัญจวัคคีย์ผู้มีอุปการะมากที่เคยอุปัฏฐากตอนบำเพ็ญเพียร จึงเสด็จไปโปรดที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน

ทรงดำริว่าจะแสดงธรรมแก่ใครก่อน นึกถึงอาฬารดาบสและอุทกดาบสผู้ฉลาดเฉียบแหลมมีกิเลสเบาบาง แต่เทวดามากราบทูลว่าดาบสทั้งสองสิ้นชีวิตแล้ว ทรงตรวจดูก็ทราบว่าทั้งสองประสบความเสื่อมอย่างใหญ่ เพราะถ้าได้ฟังธรรมจะรู้ได้โดยฉับพลัน